Chełmno (niem. Culm) to miasto i gmina w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim w dolinie Dolnej Wisły, nad Wisłą i wpadającą do niej Frybą. W pobliżu most przez Wisłę na drodze międzynarodowej Cieszyn - Gdańsk. Historyczne centrum Chełmna leży na wysokiej skarpie odległej około 1,5 km od Wisły, pozostałe osiedla - głównie wielkopłytowe - na wschód i południe od niego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa toruńskiego. Według danych z 2 stycznia 2006, miasto miało 20 822 mieszkańców.

Chełmno już od wczesnego średniowiecza było ważnym grodem, co potwierdziło odkrycie pozostałości bazyliki romańskiej z XI wieku oraz grodziska i cmentarzyska w pobliskim Kałdusie. W XI-XII w. Chełmno pełniło funkcję grodu kasztelańskiego. Miasto to w 1228 Zakon Krzyżacki wybrał na stolicę ziemi chełmińskiej, w latach 1230-1250 było głównym miastem zakonu i siedzibą I Komturii), a 1236-1251 siedzibą diecezji chełmińskiej. 28 XII 1233 roku otrzymało prawa miejskie (odnowione po pożarze w 1251), które stały się wzorem dla lokacji około 200 miast wschodniopomorskich i mazowieckich. W tym czasie miasto nosiło także niemiecką nazwę Kulm (bądź Culm). Odtąd rozpoczął się największy rozwój miasta, które wstąpiło do Hanzy, jednak nie zyskało tak dużego znaczenia jak planowano i wkrótce zostało prześcignięte przez Toruń. Od 1466 na mocy pokoju toruńskiego miasto pozostało w granicach Prus Królewskich. Od 1473 i ponownie, reaktywowane po upadku, od 1692, działała tutaj Akademia Chełmińska, szkoła średnia, która współpracowała z Akademią Krakowską. W XVIII wieku Chełmno podupadło, w 1772 dostało się do zaboru pruskiego. Od 1806 w Księstwie Warszawskim, 1815 w Prusach (Wlk. Ks. Poznańskie), 1817 w Prusach Zach.

Chełmno jest wyjątkowo bogate w zabytki, zachowało się tutaj pięć (spośród siedmiu niegdyś istniejących) gotyckich kościołów, prawie nienaruszony średniowieczny układ urbanistyczny oraz prawie cały obwód murów miejskich, renesansowy ratusz, a także wiele kamienic z XVIII-XIX w.

•     Dawna fara, dziś kościół Wniebowzięcia NMP, zajmujący południowy, narożny przyrynkowy blok zabudowy; zbudowano go prawdopodobnie w dwóch fazach w latach 1280-1320
•     Renesansowy ratusz, przebudowany z gotyckiego XIII-wiecznego w latach 1567-72 i 1584-96, z rozbudowaną attyką, jeden z najcenniejszych zabytków renesansu w północnej Polsce
•     Kościół pofranciszkański św. Jakuba, trójnawowy z prostokątnym prezbiterium, budowany od końca XIII do 1 ćwierci XIV wieku.
•     Kościół podominikański śś. Piotra i Pawła, gotycki, pierwotnie dwunawowy, przebudowany w XIV w. na trójnawowy (z bardzo wąską nawą północną), a następnie zbarokizowany w XVIII w. W pierwotnej postaci zachowało się prezbiterium.
•     Kościół poklasztorny św. św. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty, z bogatym wyposażeniem wnętrza z przełomu XVI/XVII w. i XVIII w. Pierwotnie zakonny cysterek, później benedyktynek, obecnie Sióstr Miłosierdzia (szarytek)
•     Kościół szpitalny Św. Ducha, przy którym dawniej istniał zakon Św. Ducha
•     kaplica św. Marcina
•     Brama Grudziądzka z końca XIII w., z dobudowaną w XVII w. kaplicą
•     Prawie kompletny obwód murów miejskich z basztami. Jedne z najdłuższych takich murów w Polsce.

W Chełmnie zmarła Magdalena Mortęska (1554-1631), benedyktynka, ksieni tutejszego klasztoru i reformatorka zakonu benedyktynów, a także autorka dzieł religijnych.

Swoją klinikę w Chełmnie miał Ludwik Rydygier (1850-1920) - chirurg, który przeprowadził tutaj pierwszą na świecie operację resekcji żołądka i udoskonalił wiele narzędzi chirurgicznych.

Źródło: Wikipedia - wolna encyklopedia