Newsletter - bądź na bieżąco

ilość produktów: koszyk jest pusty

wartość produktów: koszyk jest pusty

Przejdź do koszyka:   koszyk

rejestracja

Rozmaitości ze świata monet » Płacidła, czyli słów kilka o prehistorii

 

Ten krótki artykuł poświęcony jest siłą rzeczy selektywnemu i niepełnemu omówieniu pewnych bardzo dawnych form pieniądza, które po II wojnie światowej przyjęto nazywać płacidłami.

Termin ten zaproponował archeolog R. Jakimowicz na określenie pieniędzy przedmiotowych, nie mających formy monet czy banknotów, za to stanowiących środek płatniczy na danym obszarze, który można było wymieniać na praktycznie dowolne inne przedmioty. Tutaj będę używał tego terminu bardzo szeroko, odnosząc go do wszelkiego rodzaju „pra-pieniędzy”, zarówno stanowiących przedmioty użytkowe czy nawet żywność, jak i specjalnie tworzone na potrzeby wymiany handlowej artefakty.

Występowanie tak przeze mnie rozumianych płacideł można odnotować na różnych obszarach kuli ziemskiej w różnych epokach – odmienne były bowiem drogi, jakie różne ludy przebyły, aby przyjąć wreszcie pieniądz kruszcowy – niekiedy z początku ważony, ostatecznie zaś zawsze liczony, w postaci monet, które wszyscy znamy. W pewnych przypadkach wiele wieków musiało upłynąć, aby ta najwygodniejsza forma środka płatniczego została albo wynaleziona (rzadki przypadek, który można odnieść chyba głównie do starożytnej Azji Mniejszej i Chin), albo przejęta wskutek dyfuzji innowacji od innej kultury. Mowa będzie więc zarówno o przodkach pieniędzy stosowanych przez cywilizacje starożytne, jak i w późniejszym już okresie naszych słowiańskich praszczurów, ale też ludy, które stosunkowo późno zostały objęte wpływem cywilizacji europejskiej, przejmując od niej także nowoczesne środki wymiany handlowej.

Dla najdawniejszych cywilizacji środkami płatniczymi były ważne dla ich przedstawicieli surowce, które jednocześnie łatwo dawały się odmierzać. W Babilonii przed trzema tysiącami lat wartość gruntów mierzono zbożem, następnie przeliczając na odpowiednią wagę srebra. Egipt przejął ten sposób, wprowadzając dodatkowo kwity na ten kłopotliwy w transporcie towar. Miały one moc zwalniania ze zobowiązań, ponadto za ich okazaniem w innym spichlerzu można było ponownie otrzymać zboże. Wśród ludów pasterskich podstawowym środkiem wymiany było bydło – jest to przypadek Grecji archaicznej jeszcze z okresu Drakona, jak i Rzymu okresu królestwa i wczesnej republiki. Ci drudzy dopiero w V w. p. Chr. zaczęli przeliczać wartości w sztukach bydła na pieniądz miedziany. Słowo pieniądz (pecunia) wywodzi się od bydła (pecus). Podobnie zresztą było w Indiach, gdzie rupia znaczy zarówno bydło, jak i jest nazwą środka płatniczego. Przy okazji warto wspomnieć o związkach naszej dawnej jednostki wagi – skojca – ze słowem „skot”, również odnoszącym się do bydła. Inne przypadki pieniądza na bazie żywności to stosowane jeszcze w początkach XX w. w Ameryce Środkowej ziarna kakaowca, czy owoce kola noszone na targ przez mieszkańców Peru i Boliwii. Z innych egzotycznych form można wymienić skórki focze, które stały się cennym środkiem wymiany wśród Eskimosów dopiero po przybyciu Europejczyków, od których można było za nie otrzymać ważne przedmioty użytkowe. Przez wieki rozmaite ludy pierwotne wykorzystywały w funkcji pieniądza ozdoby w postaci naramienników czy naszyjników.

Słynny jest opisany przez polskiego etnografa, Bronisława Malinowskiego, system wymiany Kula na Wyspach Trobrianda, na wschód od Nowej Gwinei. Nie stanowił on typowego handlu, ale rodzaj rytuału polegającego na wymianie podarunków, podtrzymującego więź i wzajemne relacje między odległymi nieraz plemionami. Polegał na przekazywaniu sobie dwóch rodzajów „pieniądza”: naszyjników z czerwonej muszli (soulava) i bransolet z białej muszli (mwali), które wędrowały po wyspach archipelagu w przeciwnych kierunkach. Innym ważnym środkiem płatniczym była sól, podstawowy środek służący konserwowaniu żywności, z której w Chinach tworzono sztabki znaczone stemplem cesarskim. Solą płacono również niekiedy na obszarze dzisiejszej Polski aż do XIII w. Znany szeroko jest rodowód nazw greckich pieniędzy: obolami nazywano w epoce archaicznej żelazne rożny, których pęk liczący sześć sztuk, możliwy do wzięcia w dłoń, określano jako drachmę. Stosunek wartości 1:6 utrzymał się w Grecji starożytnej.

Skoro była już mowa o soli jako środku pieniężnym – stosowanym także przez naszych przodków – i pojawiła się wzmianka o żelaznym wczesnym pieniądzu greckim, czas przejść do ostatniej kwestii, czyli płacideł wykorzystywanych w dawnych czasach na ziemiach polskich. Jest to również bardzo ciekawe zagadnienie. Poza solą, w wymianie stosowano od końca VIII do połowy X w. tzw. grzywny siekierowate: podłużne kawałki żelaza o długości ok. 30 cm, z jednej strony czworoboczne w przekroju, z drugiej spłaszczone niczym ostrze siekiery. Duży skarb z tymi artefaktami odkryto na krakowskim Okole – ponad 4 tys. sztuk. Innym bardzo ważnym płacidłem z początków formowania się państwa piastowskiego, o którym wspomina Ibrahim ibn Jakub, były zaobserwowane przez niego u Czechów, ale stosowane również powszechnie przez Wiślan „płatki”: starannie tkane chusteczki lniane, nie posiadające praktycznego zastosowania, gromadzone całymi skrzyniami i stanowiące środek pieniężny, za który można było otrzymać praktycznie wszystko: od pszenicy po niewolników. Od użycia tych przedmiotów wywodzi się polski czasownik „płacić”.

Zgodnie z deklaracją na początku, przegląd płacideł objął tylko najbardziej znane przykłady środków wymiany, które w różnych rejonach świata poprzedziły wprowadzenie pieniądza monetarnego. Zachęcam do zapoznania się ze źródłami zawartymi w bibliografii i dalszego pogłębiania tego niezwykle interesującego tematu.

Maciej Pańków


Bibliografia:
1. H. Cywiński, Z dziejów pieniądza na świecie, Warszawa 1986.
2. A. Dylewski, Historia pieniądza na ziemiach polskich, Warszawa 2011.
3. T. Kałkowski, Tysiąc lat monety polskiej, Kraków 1974.
4. B. Malinowski, Argonauci Zachodniego Pacyfiku, Warszawa 1981.
5. M. Mielczarek, Mennictwo starożytnej Grecji, Warszawa – Kraków 2006.

Skomentuj artykuł na forum

Portal i sklep numizmatyczny, monety, numizmatyka
wszelkie prawa zastrzeżone © 2007-14
adres: ul. Wspólna 50 lok. nr 1 00-684 Warszawa,
tel. +48 22 523 25 26, fax. +48 22 523 25 01, e-mail: info@emonety.pl